تجربه تلخ و جان‌کاه فروردین‌ماه 1396 در شهرستان‌های آذرشهر و عجب‌شیر که به کام باختن ده‌ها تن از هم‌وطنان انجامید، سندی تاریخی و عبرت‌آموز از آسیب‌پذیری شدید زیرساخت‌ها در مواجهه با سیلاب‌های حوضه‌ای است. تجاوز به بستر رودخانه‌ها، تصرف حریم ایمن مسیل‌ها، ساخت‌وسازهای غیرمجاز و انسداد گلوگاه‌های طبیعی رواناب با رسوبات و زباله، از عوامل بنیادینی هستند که یک رویداد طبیعی هیدرولوژیک را به بحرانی انسانی تبدیل می‌کنند. ساماندهی این وضعیت نیازمند اتخاذ راهبردهای پیشگیرانه، اعمال ضوابط سخت‌گیرانه مهندسی رودخانه و بازتعریف تاب‌آوری شهری و روستایی در برابر تکانه‌های هیدرواقلیمی است.
در همین چارچوب، نباید بهبود مقطعی رواناب‌ها و سرریز بارش‌های سالانه را به منزله پایان بحران آب پنداشت. واقعیت این است که آبخوان‌های زیرزمینی آذربایجان‌شرقی پس از دهه‌ها استخراج فراتر از ظرفیت تجدیدپذیر، با فرونشست و بیلان منفی انباشته مواجهند؛ وضعیتی بحرانی که با چند رگبار مقطعی جبران‌شدنی نیست و نیازمند مدیریت تلفیقی منابع آب سطحی، کنترل جریان‌های سیلابی و احیای سفره‌های زیرزمینی است.
یوسف غفارزاده، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، در تشریح آخرین تدابیر پدافندی استان در برابر مخاطرات احتمالی اظهار داشت: ال‌نینو پدیده‌ای طبیعی است که در پی گرم‌شدن غیرعادی آب‌های اقیانوسی پدید می‌آید و الگوهای بارش و دمایی نواحی مختلف را دستخوش تغییر می‌کند؛ بنابراین ضروری است ضمن اتخاذ آمادگی کامل جهت کنترل و مهار مخاطرات ناشی از طغیان، از پتانسیل رواناب‌های شکل‌گرفته برای تغذیه و ذخیره‌سازی در مخازن سدهای استان بهره‌برداری شود.
وی با بازخوانی سانحه سیلاب سال 1396 و جان‌باختن 48 تن از شهروندان در شهرستان‌های عجب‌شیر و آذرشهر، بر ضرورت رصد و ایمن‌سازی گلوگاه‌های آسیب‌رسان تأکید کرد و افزود: پل‌ها و آبراهه‌ها به سبب استعداد بالا در ته‌نشینی رسوبات و تجمع پسماندها، کانون‌های پرخطر در مقاطع سیلابی به شمار می‌روند؛ علاوه بر این، عبور برخی تأسیسات حیاتی از قبیل پایه‌های شبکه برق و مخابرات و لوله‌گذاری‌های آب و فاضلاب از حریم بستر نیازمند بازطراحی، ایمن‌سازی یا جابه‌جایی فوری است.
غفارزاده از ورود میدانی و عملیاتی به این حوزه خبر داد و تصریح کرد: در قالب تدابیر حوزه پدافند غیرعامل، سلسله‌نشست‌هایی با دستگاه‌های اجرایی برگزار شده و نقاط بحران‌خیز شهرستان‌ها زیر نظر فرمانداران شناسایی شده است؛ پیرو دستور استاندار آذربایجان‌شرقی، ناوگان ماشین‌آلات و ادوات سنگین دستگاه‌های دولتی طی بازه زمانی 15 روزه برای رفع نقاط پرخطر بسیج شده‌اند و هم‌اکنون عملیات لایروبی و بازگشایی مقاطع آبراهه‌ها در شهرستان‌های تبریز، مرند، مراغه، ملکان، هشترود، بناب و ترکمانچای در جریان است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی با یادآوری شیب تند و ویژگی‌های فیزیوگرافی و توپوگرافی حوضه‌های آبریز استان گفت: در حوزه جغرافیایی جنوب کلان‌شهر تبریز، مسیل‌های بالادست در محدوده‌هایی همچون ائل‌گلی، مارالان، منظریه، لاله و شریان اتوبان شهید کسایی در زمره گلوگاه‌هایی هستند که نظارت و لایروبی پیوسته آن‌ها یک الزام است. همچنین روستای گردشگری کندوان و سایر نقاط تفریحی به دلیل حضور و تمرکز گردشگران در پهنه‌های حریم رودخانه‌ای، در هنگام تشدید ناپایداری‌های جوی مستلزم تدابیر حفاظتی و رعایت مقررات ایمنی هستند.
وی توجه به رفتارهای پیشگیرانه مردمی را مؤلفه‌ای کلیدی در کاهش آمار خسارات دانست و خاطرنشان کرد: سیلاب رویدادی ناگهانی و غافلگیرکننده است که ظرف چند دقیقه می‌تواند توده‌های عظیم آب همراه با گل‌ولای، شاخه‌وبرگ و آوار را به سمت پایین‌دست براند؛ از این رو شهروندان نباید منتظر هشدارهای لحظه‌ای بمانند، بلکه پرهیز جدی از اتراق و تردد در حاشیه رودخانه‌ها، توجه به اطلاعیه‌های رسمی هواشناسی و تخلیه به‌موقع مناطق حادثه‌خیز تضمین‌کننده حفظ جان خواهد بود.
غفارزاده با اشاره به اینکه مهار درست این جریان‌ها می‌تواند حقابه محیط‌زیستی دریاچه ارومیه، تالاب بین‌المللی قوری‌گول و پهنه‌های آبی را تأمین کند، به آمار بارش‌های اخیر اشاره کرد و گفت: در سال آبی گذشته با ثبت 337 میلی‌متر بارندگی، حجم بارش استان 42 درصد نسبت به سال قبل و 12.9 درصد نسبت به نرمال بلندمدت رشد نشان داد و با جهش 175 درصدی رواناب‌ها، بستر آبگیری بهینه سدها فراهم شد.
وی با تبیین ظرفیت‌های آبی استان تصریح کرد: آذربایجان‌شرقی میزبان 12 سد بزرگ و 120 سد کوچک است که در حال حاضر میانگین پرشدگی این مخازن به 42 درصد رسیده؛ عددی که در هم‌سنجی با سال گذشته 117 درصد رشد را نشان می‌دهد. با این وجود، بارش‌های مقطعی مرهمی پایدار بر پیکر سفره‌های زیرزمینی نیست؛ چرا که سالانه حدود 58 میلیون مترمکعب اضافه‌برداشت از این منابع صورت می‌گیرد و کسری انباشته مخازن آبخوان‌های زیرزمینی استان اکنون به مرز نگران‌کننده یک میلیارد و 500 میلیون مترمکعب رسیده است.
