.
زندان رجایی‌شهر زمینی در مقیاس ده‌ها هکتار را در یکی از نقاط مهم کرج به خود اختصاص داده بود و وجود یک مجموعه با کاربری زندان در چنین موقعیتی، از منظر مدیریت شهری، دسترسی، سرانه‌های خدماتی و مسائل اجتماعی، محدودیت‌هایی را برای پیرامون خود ایجاد کرده بود؛ شهری که طی چند دهه از یک منطقه نسبتاً کم‌تراکم به کلانشهری گسترده تبدیل شد، بسیاری از کاربری‌هایی را که زمانی در حاشیه قرار داشتند، در دل بافت شهری جای داد و زندان رجایی‌شهر نیز از این قاعده مستثنی نماند؛ تا جایی که دیوارهای زندان به بخشی از منظر روزمره شهر و محله‌های اطراف آن تبدیل شد.
زمانی که این زندان احداث شد، قرارگیری آن خارج از محدوده متراکم شهری، مسئله‌ای مانند امروز ایجاد نمی‌کرد، اما رشد کالبدی شهر موجب شد به‌تدریج ساختمان‌های مسکونی و خدمات شهری به اطراف آن برسند و این مجموعه عملاً در دل شهر قرار گیرد و فاصله آن با بافت مسکونی به حداقل برسد.
آینده زمین‌های زندان رجایی‌شهر در ابهام
در سال‌های گذشته، مسئولان شهری و استانی بارها بر ضرورت خروج زندان‌ها از بافت شهری تأکید کرده‌اند. در مورد رجایی‌شهر، موضوع تنها انتقال زندانیان نبود؛ بلکه این پرسش نیز مطرح بود که پس از خروج زندان، زمین بزرگی که سال‌ها از دسترس عمومی خارج بوده، چگونه باید دوباره در خدمت شهر قرار گیرد و این پرسش اکنون بیش از گذشته جدی شده است، چراکه زندان تخلیه شده و دیوارهای پیرامونی آن نیز در حال برداشته شدن است. در سال 1402 سرانجام اتفاقی که سال‌ها درباره آن صحبت شده بود، رخ داد و زندان رجایی شهر تخلیه و زندانیان آن منتقل شدند.
رئیس قوه قضائیه در فروردین همان سال دستور تعطیلی و انتقال زندانیان را صادر کرده بود و طبق اعلام رئیس کل دادگستری استان البرز، تخلیه کامل زندان چهار ماه پس از این دستور انجام شد. با تخلیه زندان، یک مرحله از مطالبه قدیمی مردم کرج محقق شد، اما مرحله دشوارتر تازه آغاز شده بود؛ اینکه این زمین بزرگ چه سرنوشتی پیدا کند؟
مدتی پس از تعطیلی زندان، بحث‌های مختلفی درباره آینده این اراضی مطرح شد. در یکی از نخستین طرح‌های اعلام‌شده، شورای شهر کرج اعلام کرد حداقل 43.75 هکتار از مجموع حدود 60 هکتار اراضی زندان سابق می‌تواند به سرانه‌های خدمات عمومی از جمله آموزشی، فضای سبز، فرهنگی و بهداشتی ـ درمانی اختصاص پیدا کند.
با وجود تعطیلی زندان، یک تصویر همچنان در محدوده باقی مانده بود؛ دیوارهای بلند و محصورکننده‌ای که یادآور کاربری گذشته این مجموعه بودند. در واقع از منظر اجرایی، تخلیه زندان به معنای پایان کامل ماجرا نبود. تا زمانی که دیوارها باقی می‌ماندند، دسترسی و تعیین حدود قطعات، آماده‌سازی اراضی و اجرای طرح‌های جدید با دشواری همراه بود.
دیوارها می‌روند، کاربری جدید می‌آید
حیدر آسیابی، رئیس سازمان زندان‌های کشور، در شهریور 1405 اعلام کرد که باقی ماندن دیوارهای پیرامونی، فرآیند مولدسازی و واگذاری اراضی را با مشکل مواجه می‌کند زیرا تا زمانی که دیوارها وجود داشته باشند، وضعیت قطعات و امکان دسترسی و بهره‌برداری برای متقاضیان و سرمایه‌گذاران به‌صورت شفاف مشخص نیست.
بر همین اساس، عملیات تخریب دیوارهای رجایی‌شهر آغاز و تاکید شده که این عملیات باید با سرعت دنبال شود. حتی دستور ادامه کار به‌صورت سه‌شیفته و شبانه‌روزی نیز مطرح شده تا این مرحله در کوتاه‌ترین زمان ممکن به پایان برسد، بنابراین رجایی شهر در حال تبدیل شدن به یک زمین شهری قابل استفاده است.
قرار است زندان رجایی شهر چه شود؟ پاسخ این سؤال در سال‌های اخیر یکسان نبوده و طرح‌های مختلفی برای آینده این زمین مطرح شده است اما وجه مشترک آنها، خارج کردن این محدوده از کاربری زندان و حرکت به سمت کاربری‌های موردنیاز شهر بوده است.
در سال 1402 اعلام شد بخش قابل توجهی از اراضی به سرانه‌های خدمات عمومی شامل فضای سبز، آموزشی، فرهنگی و بهداشتی اختصاص خواهد یافت و در سال 1403 نیز تأکید شد بخش عمده اراضی به سرانه‌های خدماتی اختصاص پیدا کند و بخشی از زمین نیز برای تأمین هزینه‌های ساخت زندان جایگزین در اختیار سازمان زندان‌ها قرار گیرد.
در برنامه‌های جدیدتر نیز از مجموعه‌ای با کاربری فرهنگی، آموزشی، فضای سبز و … سخن گفته شده و معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری البرز در شهریور 1405 اعلام کرده است که پیش‌بینی می‌شود تکمیل این زیرساخت‌ها در بازه یک تا دو سال انجام شود.
سهم شهر از زمین‌های زندان رجایی‌شهر چیست؟
از سوی دیگر، استاندار البرز نیز اعلام کرده است که بخشی از سهم دولت از این اراضی برای دانشگاه فرهنگیان در نظر گرفته شده و بخش مربوط به شهرداری نیز می‌تواند برای ایجاد فضای سبز و ارتقای کیفیت محیط شهری مورد استفاده قرار گیرد تا بخشی از نیازهای خدماتی و عمومی منطقه نیز تأمین شود، بنابراین، تصویری که اکنون از آینده زندان رجایی‌شهر ارائه می‌شود، ترکیبی از کاربری‌های عمومی، آموزشی، فرهنگی و فضای سبز است و جزئیات نهایی هر قطعه باید در فرآیند تفکیک و اجرای طرح مشخص شود. البته اهمیت این پروژه برای کرج فقط در آزاد شدن یک زمین بزرگ خلاصه نمی‌شود.
مسئله اصلی این است که یک کاربری بسته و محصور، پس از سال‌ها قرار است دوباره در ساختار شهری تعریف شود. اگر این اراضی به‌درستی برنامه‌ریزی شوند، می‌توانند بخشی از کمبودهای خدماتی محدوده را جبران کنند؛ از فضای سبز و فضاهای فرهنگی و آموزشی گرفته تا خدمات عمومی و اجتماعی و از سوی دیگر، اگر بخش‌هایی از این اراضی به ساخت‌وساز اختصاص پیدا کند، نحوه بارگذاری اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت. البته اگر بدون توجه به ظرفیت معابر، حمل‌ونقل، خدمات عمومی، فضای سبز و جمعیت‌پذیری منطقه، بارگذاری سنگین انجام شود، ممکن است مسئله‌ای که قرار بود حل شود، در شکل دیگری بازگردد.
به همین دلیل، تعیین تکلیف زندان باید تنها از منظر ارزش اقتصادی زمین دیده نشود، بلکه ظرفیت آن برای ارتقای کیفیت زندگی در این بخش از کرج نیز باید در نظر گرفته شود. یکی دیگر از محورهای اصلی آینده این اراضی، موضوع مولدسازی است؛ موضوعی که نحوه بهره‌برداری از این زمین را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
پایان دیوارها، آغاز تعیین تکلیف
سازمان زندان‌ها اعلام کرده که تعیین تکلیف و بهره‌برداری از این زمین‌ها می‌تواند به تأمین منابع برای توسعه و نوسازی زیرساخت‌های سازمان زندان‌ها کمک کند. انتقال زندان‌های قدیمی به خارج از بافت شهری و ساخت مجموعه‌های جدید، هزینه‌بر است و بخشی از منابع موردنیاز می‌تواند از محل تعیین تکلیف املاک و اراضی آزادشده تأمین شود، اما در کنار این نگاه اقتصادی، سهم شهر نیز باید روشن باشد. قرار نیست یک زمین بزرگ صرفاً از یک کاربری بسته به مجموعه‌ای از ساختمان‌ها تبدیل شود؛ آنچه برای شهروندان اهمیت دارد این است که حاصل این تغییر، در نهایت به افزایش خدمات عمومی و کیفیت محیط شهری منجر شود.
اکنون عملیات تخریب دیوارهای بیرونی آغاز شده است؛ اقدامی که شاید از نظر فنی یک عملیات عمرانی باشد، اما از منظر شهری معنای بزرگ‌تری دارد. سال‌ها این دیوارها مرز میان شهر و زندان بودند و امروز با برداشته شدن آنها، نخستین نشانه‌های تغییر چهره این محدوده در حال شکل‌گیری است و حالا چشم شهر به زمینی دوخته شده که سال‌ها پشت دیوارهای بلند پنهان بود؛ زمینی که قرار است از یک فضای بسته و غیرقابل استفاده برای شهر، به بخشی از ساختار عمومی کرج تبدیل شود. البته برداشتن دیوار پایان این مسیر نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای مهم‌تر است.
بعد از تخریب کامل دیوارها، تعیین دقیق قطعات، سهم دستگاه‌ها، نحوه واگذاری، تأمین زیرساخت، تعیین کاربری هر بخش و چگونگی اجرای پروژه‌هاست که مشخص می‌کند زندان رجایی شهر در آینده چه نقشی در زندگی شهروندان کرجی خواهد داشت. آنچه امروز اهمیت دارد این است که این زمین، پس از سال‌ها انتظار، دیگر در وضعیت سابق باقی نمانده است.
زندان تخلیه شده، دیوارها در حال برداشته شدن هستند و فرآیند تعیین تکلیف اراضی وارد مرحله اجرایی شده است. حالا آزمون اصلی برای دستگاه‌های متولی، نه فقط تخریب دیوارها، بلکه ساختن آینده‌ای برای این زمین است؛ آینده‌ای که اگر بر پایه نیازهای واقعی شهر طراحی شود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین تغییرات کاربری چند دهه اخیر در کرج باشد.
